Historia Franciszkanów W Polsce


1. Początki franciszkanów w Polsce (wiek XIII)

          Franciszkanie przybyli do Polski poprzez Niemcy i Czechy. W 1230 prowincja niemiecka braci mniejszych podzielona została na reńską i saską. Ta ostatnia kierowała w najbliższych latach dalszą ekspansję zakonu na wschód i doprowadziła do powstania klasztoru w Pradze, a następnnie we Wrocławiu (1236) i w Krakowie (1237). Obie te pierwsze placówki franciszkańskie zawdzięczają swe powstanie księciu Henrykowi Pobożnemu który wkrótce (1238) przejąć miał po ojcu, Henryku Brodatym, władzę w obu dzielnicach. Najpóźniej w 1239 r. doszło do wyodrębnenia się z prowincii saskiej prowincji czesko-polskiej, która w 1239 r. odbyła kapitułę prowincjalną we Wrocławiu pod przewodnictwem Czecha Tworzymira.
          Podział na prowincje daleki był, przynajmniej w XIII w., od stabilności, toteż przez kilkadziesiąt jeszcze lat po 1239 r. granice prowincji czesko-polskiej na historycznych ziemiach polskich nie zostałv definitywnie ustalone. Możiwe były nawet chwilowe zmiany, jak np. przynależność Krakowa i klasztorów małopolskich do prowincji węgierskiej w 1269-72. Główny problem stanowiła jednak zmieniająca się granica z prowincjią saską, która już ok. 1240 r. utworzyła swój klasztor w Szczecinie, obejmując odtąd bezspornie Pomorze Zachodnie. Natomiast Pomorze Wschodnie i Prusy znalazły się w strefie działania prowincji czesko-polskiej, która już w 1239 r. objęła formujące się klasztory w Inowrocławiu (1238) i w Toruniu (1239). Głównym terenem sporu był Śląsk i Łużyce. gdzie już w czterdziestych latach powstało poza Wrocławiem kilka klasztorów - w Opolu. Złotoryi, Zgorzelcu. Budziszynie. Pczątkowo utrzymuje się tu na ogół zwierzchnictwo prowincji polsko-czeskiej, następnie jednak przewagę uzyskuje saska. W 1284 r. definitywnie już prawie wszystkie konwenty dolnoślaskie, a także klasztory wschodnio-pomorskie i pruskie włączone zostały do tej ostatniej. Przypieczętowaniem jakby tego faktu stało się odbycie w tymże roku kapituły prowincjalnej we Wrocławiu. Decyzja ta wywołała wprawdzie żywą reakcję i ostre protesty całego Kościoła polskiego, z arcybiskupem Jakubem Świnką na czele, ale nie zmieniło to to sytuacji, ustalonej w ten sposob na stulecia.
          W połowie XIII w. franciszkanie utwierdzili się już mocno ze swymi nniej wiecej 9 klasztorami ne ziemiach polskich. Ich działalność bardzo się przyczyniła do chrystianizacji obyczajów ludności polskiej. Druga połowa przyniosła im dalszy, bardzo intensywny rorwój.
          Jak w całym chrześcijaństwie, tak i na ziemiach polskich zwiększenie liczby klasztorów zmusiło prowincję franciszkańską do tworzenia mniejszych okregów, zwanych kustodiami. Rządzili nimi wyznaczeni przez prowincjałów przełożeni: kustosze i wikariusze. Każdy okręg stanoowił jednocześnie teren kwesty, rekrutacji i działalności duszpasterskiej konwentów. Czesko-polska prowincja miała wiec w XIII w. 7 kustodii, z czego 4 obejmawały interesujące nas terytorium Polski historycznej: krakowską dla Małopolski, kujawską, zwaną później gnieżnieńską, dla Wielkopolski, Kujaw, Mazowsza, a także Głogowa na Śląsku, górnośląską oraz hralowo-hradecką, do której należał klasztor w Kłodzku.
          Pośród 12 kustodii prowincji saskiej znajdujemy dwie dolnośląske: wrocławską i złotoryjską, szczecińskią dla Pomorza Zachodniego i pruską. Już z przytoczonych podziałów wynika szczególna pozycja Śląska, który z 15 wyżej wzmiankowanych okręgów - nie licząc hralowo-hradeckiego - miał sam at 5.
          Istotnie ekspansje franciszkanów na Śląsku przybrała w XIII w. szcrególnie duże rormiary. Kustodia wrocławska u schyłku XIII w., a może nawet już w 1284 r., w momencie ostatecznego opuszczenia prowincji czesko-polskiei, liczyła 7 klasztorów. Obok wrocławskiego istniały klasztory w Świdnicy, Środzie, Nysie, Namysłowie, Brzegu, Ziębicach. Siedem domów liczyła też w tym samym czasie kustodia z siedzibą w Złotoryi: Złotoryja, Lubań, Lwówek Śląski, Legnica, Żagań, Krosno i Zgorzelec. W kustodii górnośląskiej znajdujemy klasztory w Opolu, Głogówku, Bytomiu i Wodzisławiu.
          Śląsk zdystansował inne dzielnice, m.in. Małopolskę, ktora przed XIII w. przodowała w rozwoju sieci klasztorów.           Franciszkanie utworzyli w XIII w. 4 klasztory w Małopolsce: Zawichost. Stary Nowy Sącz, Nowe Miasto Korczyn. Do kustodii małopolskiej zaliczano również dom w Radomsku, w Ziemi Sieradzkiej, dokąd bracia przenieśli się po krótkim okresie istnienia konwentu w Brzeźnicy.
          W kustodii kujawskiei franciszkanie mieli stary dom w Inowrocławiu. Trzonem kustodii stała się jednak grupa klasztorów fundowanych przez księcia Bolesława Pobożnego i jego żonę: Jolantę: w Kaliszu (1257) Gnieźnie (1259), Obornikach (1259), Śremie(1270) i Pyzdrach (1277).
          Okręg tzw. pruski franciszkanów u schyłku XIII w. liczył 4 klasztory - w Toruniu, Chełmnie, Braniewie i Nowem.
          Kustodia szczecińska obejmowałe już przed 1290 r. 5 klasztorów. Obok Szczecina wchodziły tu Pyrzyce i Gryfice - na prawym brzegu Odry, oraz Gryfia r Strzałów - na lewym, jui poza obecnymi granicami Polski.
          Ogółem na obszarze odpowiadającym dzisiejszemu terytorium Polski mamy więc u schyłku XIII w. 40 klasztorów franciszkańskich.
          Jako fundatorzy ogromnej większości klaszorów występują książęta polscy. Obserwujemy niekiedy wyjątkowo bliskie stosunki dworów, a czasem całych linii ksiąlżęcych z klasztorami franciszkańskimi. Tak np. trzej książęta: Henryk Pobożny Bolesław Wstydliwy i Bilesław Pobożny, ufundowali około 10 domów, żony ich: Anna, Kinga i Jolanta doprowadziły do utworzenia trzech klasztorów żeńskich pod opieką franciszkanów. Zasadniczym jednak elementem XIII - wiecznej pozycji franciszkanów na ziemiach polskich, jak zresztą i gdzie indziej, byli sami ludzie wchodzący w skład zakonu oraz popierające, a zarazem potrzebujące ich społeczeństwo. Rola fundatora klasztoru była stusunkowo niewielka. Od wysiłków samych braci i poparcia szerokich kół społeczeństwa, zwłaszcza miejskisgo, zależała w decydującei mierze rzsczywista realizacja fundacji poprzez stworzenie chociażby niezbędnych ram materialnych życia konwentu i kościoła. W całym swym codziennym życiu konwenty były od dobrej woli ludzi gotowych ich wesprzeć, czym różniły się od klasztorów innych zakonów (np. cystersów czy kanoników regularnych), opierających egzystencję na ustalanych dochodach i własności.

2. U schyłku średniowiecza (wiek XIV i XV)

          W XIV i XV w. warunki, w jakich rozwijało się życie zakonne na ziemiach polskich, uległy w znacznym stopniu zmianie. W skład odnowionego państwa poloskiego w czasach Łokietka i Kazimierza Wielkiego nie weszły Śląsk i Pomorze, a wskutek czego większość klasztorów powstałych w XIII w. znalazła się poza obrębem tego państwa. Nie pociągnęło to jednak skutków organizacyjnych. Tradycyjne związki z Czechami miały znaczenie dla podtrzymania silnej przez cały wiek XIV i XV więzi klasztorów na ziemiach Królestwa Polskiego z klasztorami Ślaskimi, podlegającymi Czechom. Z drugiej strony przyłączenie Rusi Czerwonej do Polski i unia z Lintwą otworzyły przed zakonem szerokie możliwości działania na Wschodzie.
          Wiek XIV przyniósł na Zachodzie głęboki kryzys całego kręgu cywilizacyjnego. Znalazł on odbicie również w życiu klasztornym, w postaci z jednej strony rozkładu dotychczasowych form życia wspólnotowgoc, z drugiej - dążności do odnowienia wspólnot przez nawrót do pierwotnych obserwancji, z odrzuceniem wszystkiego, co uważano za póżniejsze dodatki.
          Także w domach polskich, silnie związanych z klasztorami zakonu, wystąpiły przejawy kryzysu i próby reformy, które zdają się przyjmować rozmiary rzeczywiście wielkie na przełomie XV i XVI w. Ruch obserwancki w obrębie zakonu doprowadził faktycznie około połowy XV w. do jego podziału na dwa odrębne zakony, franciszkanów konwentualnych oraz obserwantów przypieczetowany ostatecznie w 1517 r. Franciszkanie na abszarach prowincji czesko-polskiej, której ośrodek przeniósł się w pierwszej połowie XV w. do Polski, do Krakowa, zwiększyli w XIV w. stan swego posiadania o 6 klasztorów, tworząc m.in. 2 nowe domy w Małopolsce oraz osiadając na Mazowszu i w Ziemi Dobrzyńskiej, gdzie powstały konwenty w Wyszogrodzie i Dobrzyniu. Punktem szybkiego rozwoju obserwantów na tym obszarze była wizyta wielkiego lidera całego ruchu, Jana Kapistrana, we Wrocławiu i w Krakowie w latach 1452-54. W Krakowie już w kilka dni po pawitaniu Kapistrana, we wrześniu 1453 r., powstał piennrszy klasztor obserwantów, tuż przy Wawelu, gdzie przy poparciu m.in. króla Kazimierza Jagiellończyka i biskupa krakowskiego Zbigniewa Oleśnickiego wzniesiono kościół pod wezwaniem św. Bernardyna ze Sieny, świeżo zmarłego i kanonizowanego zwierzchnika ruchu obserwanckiego. W następnym roku bernardyni osiedl w Warsrawie. W 1455 r. powstały aż 3 ich klasrtory w Wielkopolsce, w Poznaniu - gdzie dotąd nie było braci mniejszych - Kościanie i Wschowie. Do roku 1467 doszły jeszcze kolejno klasztory w Kobylinie - w Wielkopolsce, w Tarnowie, Lublinie, Kaliszu, Kole oraz pierwsze domy na Rusi. W 1467 r. dokonano podziału wielkiej prowincji obserwanckiej, obejmującej obok Polski, Czechy i Austrię, tworząc trzy nowe prowincje, wśród nich polską dla wymienionych wyżej domów i czeską, w której skład wszedł także Śląsk. Do końca XV w. powstało łącznie 18 klasztorów bernardyńskich: w Małopolsce (6), Wielkopolsce (9) i na Mazowszu (3).
          Bardzo intensywnie rozwijali się obserwanci na Śląsku, zyskując tu u schyłku XV w. 12 klasztorów. Należały one do prowincji czeskiej. m Śląsk Dolny związany był od XIII w. z franciszkanską prowincjq saską. Wywołało to dodatkowe antagonizmy, silne zwłaszcza tam, gdzie - jak np. we Wrocławiu - sąsiadowały blisko siebie domv obu gałęzi.
          Na Ślasku Górnym obsenrwancja zwyciężyła w nowo utworzonym w 1431 r i przyjętym jeszcze do prowincji czesko-polskiej franciszkanów konwentualnych klasztorze w Koźlu.
          Na obszarze prowincji saskiej braci mniejszych nie doszło, poza Śląskiem Dolnym, do tak wyraźnego podziału organizacyjnego obserwantów i franciszkanów konwentualnych jak w polska-czeskiej. Już w XIV w. powstał tu jeden klasztor na Pomorzu i dwa w Prusach, a w początkach XV w przybyli takie franciszkanie do Gdańska.
          Dalszych dowodów dużego dynamizmu franciszkanów dostarczyłaby analiza ich znaczenia w tworzeniu podstaw Kościoła łacińskiego na Rusi oraz na Litwie.
          Z grona braci mnieiszych wyyszli pierwsi biskupi Wilna, gdzie wkrótce po unii z Litwą powstał klasztor. W nastepnych dziesięcioleciach powstało 5 dalszych klasztorów, tworzących tzw. wikariat litewski. m. in. w Kownie, Drohiczynie i Pińsku.
          Poważną rolę odgrywali franciszkanie na Rusi. gdzie uformowało się co najmniej 8 klasztorów, m.in. we Lwowie i w Przemyślu. Konwenty ruskie stanowiły odrgbną jednostkę organizacyjną, trw. Wikarię, podległą do 1430 r. wprost generałowi zakonu. Poźniej dopiero wtączone zostały, poza Mołdawią, do prowincji polsko-czeskiej, gdzie tworzyły odrębną kustodię, z siedzibą we Lwowie.

3. Rozwój od XVI - XVIII w.

          W r. 1517 - jak wspominaliśmy - nastąpił ostateczny podział u na obserwantów, zwanych u nas bernardynami i franciszkanów konwentualnych.
          Podział ten zaznaczył sie głównie powstaniem osobnej prowinc polskiej (1517), obejmującej 32 klasztory, a w nich ok. 400 - 600 zakonników. W ten również sposób franciszkanie dostosowali sie do granic państwa polsko-litewskiego.
          W XVI w. i na początku XVII w. prowincja polska została zreformowana. Ostatecznym wyrazem tej reformy były konstytucje urbańskie uchwalone dla całego zakonu na kapitule generalnej w 1625 r., a zatwierdzone przez Urbana VIII w 1626 r. Konstytucje zostały szybko wprowadzone w Polsce i położyły kres reformie w łonie zakonu, a także prowincji polskiej.
          Dalsza ekspansja franciszkkanów objęła głównie ziemie litewsko-ruskie, na których istniały jul klasztory i tradycje działalności od średniowiecza. Do pierwszego rozbioru liczba konwentów w Rzeczpospolitej wzrosła z 33 w 1593 do 88. Z tej liczby 34 klasztory leżały na ziemiach etnograficznie polskich, 27 - na ziemiach ruskich, i 27 - na ziemiach litewskich.
          Wyrazem rozwoju było powstanie w ciągu XVII w. dwóch prowincji. W 1625 z 18 klasztorow i kilku mniejszych placówek wwchodzących w skład kustodii Lwowskiej i wileńskiej utworzono prowincję pod patronatem św. Antoniego. Jej klasztory skupiły się przede wszystkim na Rusi Czerwonej i Litwie etnografictnej. Składała się z 4 kustodii z głownymi ośrodkami we Lwowie. Przemyślu, Wilnie i Kownie.
          Z chwilą powstania w 1686 r. prowincji litewskiej pod patronatem św. Kazimierza, prowincja ruska utworzyła nowe kustodie, z ośrodkami w Zamiściu i Międzyrzecu na Wołyniu. W tych nowych granicach dotrwała aż do pierwszego rozbioru Polski. W roku 1772 w 28 klasztorach było 257zakonników (w tym 184 kaplanow, 21 klerykow, 52 braci zakonnych).
          Prowincja polska pod wezwaniem św. Franciszka po podziale w powołała, obok gnieźnieńskiej i krakowskiej, dwie kustodie - chełmińską i lubelską. W pierwszei połowie XVII w. uzvskała też kilka ważnych domów, zwłaszcza w Poznaniu, Warszawie, Piotrkowie. W 1680 r. doszła jeszcze fundacja w Łagiewnikach. Razem liczyła prowincja polska w tym czasie 32 klasztory, a po odpadnięciu domów śląskich (Opole, Bytom) - 30. W roku 1772 było w nich 575 zakonników (w tym 382 kapłanów, 63 klerykow, 125 braci).
          Wspomniana prowincja litewska, wyodrębniona w 1686 r. z ruskiej składała się wówczas z 2 kustodii, wileńskiej i kowieńskiei, do których doszły wkrótce grodzieńska i połocka. Poza Litwą prowincja obeimowała więc ziemie białoruskie. W XVIII powstały na tych terenach nowe klasztory. W 1772 r. w jej 31 domach było 422 zakonników (w tvm 252 kapłanów, 70 kleryków, 101 braci).
          W sumie zakon franciszkański w Polsce pod koniec XVIII w. licczył 1254 zakonników. Liczby tej nie osiągnięto już potem nigdy.
          W dwóch ostatnich stuleciach politycznej niepodiegłości Rzeczpospolitej szlacheckiej, trz:y prowincje rozwijały ożywioną działalność duszpasterską i kulturalną. Zakonnicy przeszczepiali na grunt słowiański nsbożeńtwa charakterystyczne dla zakonu: Żłóbka i Drogi Krzyżowej. Prowadzili bractwa, trzeci zakon, parafie. Nie brakowało też ludzi nauki i sztuki. Z fanciszkanów rekrutowali się muzycy (W. Scapita +1656, W. Dębołęcki +1650). teologowie (H. Bratkovic +1639, M. Korona +1645, B. Bujalski +1781), historycy (K. Biernacki +1725, B. Makowski +1795), liczni profesorowie Akademii w Zamościu i na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie.

4. Czasy po rozbiorach Polski (1772 - 1918)

          Rozbiór Polski zahamował rozwój kwitnących prowincji. Nowe granice polityczne oddzieliły niektóre klasztory od prowincji macierzystych i sparaliżowały łączność zakonników ze swoimi prowinciajami. Nastąpiła więc zupełna dezorganizacja życia zakonnego. Władze zaborcze stopniowo zamykały lub ograniczały domy nowicjackie i seminaria zakone; iniemożliwiały niemal kapituły i wybory prowincjałów; życie zakonne normowały swoimi dekretami.
          Najwcześniej zniesiono klasztory franciszkańskie w zaborze pruskim. Konwenty północne dawnej prowincii polskiej uległv kasacie jeszcze przed powstaniem Księstwa Warszawskiego (1803 - 1806). Czas istnienia Księstwa Warszawskiego ocalił jednak na kilkanaście lat byt konwentów zabranych przez Prusy. Ostatnim klasztorem skasowanym przez władze pruskie było Gniezno (1836).
          Pod zaborem rosyjskim po powstaniu listopadowym władze carskie zniosły (1832) wszystkie klasztory franciszkańskie na tzw. Ziemiach Zabranych (Kresy Wschodnie). Ocalało jedynie Grodno, gdzie zostawiono klasztor, przeznaczając go na wymarcie starych zakonników. W tzw. Królestwie Polskim klasztory zachowały swój byt jeszcze przez 30 lat. Po powstaniu styczniowym zniesiono (1864) wszystkie klasztory ocalałe podczas poprzedniej kasaty z wyjątkiem klasztoru w Kaliszu (zniesiony w 1902 r.), który podobnie jak Grodno przeznaczono na wymarcie starych franciszkanów.
          Polskie klasztory franciszkańskie ocalały jedynie pod zaborem austriackim, ale i tu dzieło józefiańskiej kasaty pozosrawiło duże ślady. Już w 1777 r. według wykazów Knopka, radcy gubernialnego austriackiego we Lwowie, przewidziano do kasaty aż 12 z 18 klasztorow na terenie Galicji. Nie posiadały bowiem odpowiedniej liczby (10) zakonników. W rzeczywistości jednak skasowano 7 klasztorów.
          Innych 7 klasztarów, do których w 1865 r. generał zakonu dołączył klasztor franciszkański w Krakowie jako jedyny ocalały z dawnej prowincji polskiej, stanowiło do 1919 r. tzw. prowincje galicyjską św. Antoniego i bł. Jakuba Strzemię. Życie tej miniaturowej prowincji było bardzo ograniczone, a pod względem zakonności przez wiele dziesiątek lat - bardzo niedoskonałe. W swoim stylu życia zakonnicy odeszli od przepisów zakonnych i niewiele różnili się od księży świeckich. Dopiero za rządów prowincjała o. Samuela Rajssa (1883-1892) przeprowadzono wewneęrzną reformę polegającą na przywróceniu życia wspólnego wśrod zakonników. Dzięki pracom o. Samuela i o. Remigiusza Dudy, mistrza nowicjatu, liczba zakonników w prowincji z 57 na początku prowincjalstwa wzrosła do 83 pod koniec jego rządow, czyli o przeszło 45%. O. Samuel utworzyt przy klasztorze Lwowskim tzw. bursę franciszkańską, w której mieszkali uczniowie gimnazjalni, kandydaci do zakonu. Bursa ta w przyszłości przekształciła się we własne gimnazjum, z ktorego wyszły dziesiątki młodych franciszkanów, tworzących już nową, potężną prowincje. W 1892 r. prowincja otwarła własne studium filozoficzno-teologiczne w Krakowie. Pierwszym regensem tego studium został o. Remigiusz Duda, zasłużony odnowiciel życia wspólnego.
          Dalszy wzrost prowincji za nastepnych prowincjałów pozwolił w roku 1899 na budowe nowego kościoła i klasztoru w Jaśle. W 1904 r. ośmiu młodych franciszkanów z prowincji małopolskiej wyjechało do Stanów Zjednoczonych, aby pomóc tam przy organizacji osobnej prowincji polskiej. Tych pierwszych 8 franciszkanow prowincji małopolskiei stanpwoło zaczątek dwóch prowincji polskich w Ameryce. W roku 1907 podjęto pracę w Mariebo na wvspie Laaland (Dania) i w Królestwie Polskim.

5. Czasy Polski niepodleglej (1918- 1939)

          Odzyskanie niepodległości przez naród polski przyczyniło się do nowego rozwoju i ekspansji. Do klasztorów Królestwa Polskiergo franciszkanie starali się jeszcze dostać jeszcze w 1918 r., gdy niektóre z dawnych klasztorów znalazły się pod okupacją pruską. Biskup włocławski Zdzitowiecki pozwolil już 27 maja na powrót franciszkanów do Radomska, a 20 września 1918 r. na powrót do Kalisza. Arcybiskup warszawski Aleksander Kakowski 8 lipca 1918 r. - na powrót do Łagiewnik. W roku 1919 odzyskano klasztory w Warszawie, Grodnie, Nieszawie oraz placówkę w Wilnie (kościoła wówczas nie odzyskano). Najwieksze zasługi na polu odzyskania dawnych placówek położył o. Alojzy Karwacki, od r. 1918 prowincjał galicyjski.
          Do roku 1920 prowincja rozwinęła się na tyle, że na kongregacji międzykapitulnej tego roku wyodrębniono jeszcze jedną kustodie. Stan prowincji przedstawiał się następująco:

  1. Kustodia lwowska - klasztory we: Lwowie, Haliczu, Horyńcu. Parafie w: Czyszkach, Hanaczowie
  2. Kustodia przemyska - klasztory w: Przemyślu, Kalwarii Pacławskiej, Sanoku, Krośnie, Jaśle.
  3. Kustodia krakowska - klasztory w: Krakowie, Radomsku, Łagiewnikach, Kaliszu.
  4. Kustodia warszawska - klasztory w: Warszawie, Grodnie, Nieszawie.
          W roku 1921 o. Karwacki przyjął od kardynała Dalbora klasztor w Poznaniu.
          Prowincja rozwijała się nadal. Dzieki akcjom o. Maksymiliana Kolbego przybywały nowe powołania zakonne, przede wszystkim na braci. W roku 1927 za prowincjałatu o. Kornelego Czupryka o. Kolbe otworzył klasztor-wydawnictwo Niepokalanów, a w roku 1930 podobny ośrodek w Nagasaki - Mugenzai no Sono.
          W roku 1928 dzięki życzliwości kardynała Hlonda odzyskano klasztor w Gnieźnie.
          W roku 1934 podniesiono do rangi konwentów domy parafialne w Czyszkach i w Hanaczowie. W tym roku przyjęto jeszcze jedną placówkę, w Lubomierzu, w diecezji krakowskiej, gdzie erygowano klasztor. Za rząldów o. Anzelma Kubita (1933- 1939) przybyło 9 placówek. W roku 1936 o. Anzelm przyjął w Skarżysku-Kamiennej plac pod klasztor. W tym samym roku postanowiono otworzyć dom zakonny w Kozielnikach koło.Lwowa oraz przyjęto rektorstwo kościoła w Morszynie Zdroju. W roku następnym przęjeto klasztor w Radziejowie i w Nieszawie (odstąpiony diecezji w roku 1930) oraz dawny kościół franciszkański w Kossowie w archidiecezji Lwowskiej z obowiązkiem obsługi filialnego kościoła w Żabiu. W roku 1938 przyjęto parafię w Zaczepicach w diecezji wileńskiej i odzyskano dawne klasztory franciszkańskie w Iwieńcu w Dziśnie. W ten sposób liczba domów wzrosła do 32, a liczba zakonników do 1190, w tym 141 kapłanów, 137 kleryków, 657 braci. 167 małoseminarzystów, 88 kandydatów na braci zakonnych, ponadto 14 Zakonnikow z innych prowincji. Brakowało tylko 63 zakonników, żeby osiągnąć stan liczbowy sprzed rozbiorów. Różnica była jednak w tym, że przed rozbiorami na 1254 zakonników było 289 braci zakonnych, teraz wraz z kandydatami było 745 braci na 1190 zakonników.
          Na skutek przede wszystkim trudności administracyjnych, związanych z rozległym obszarem jednej prowincji - prowincja obejmowała powierzchnię całego państwa - na kapitule prowincjalnej 23 sierpnia 1939 r. dokonano podziału dotychczasowej jednostki administracyjnej na dwie równorzędne.
          Prowincja południowa lub krakowska objęła obrszar metropolii krakowskiej i lwowskiej. Prowincja północna lub warszawska oddana została pod patronat Matki Bożej Niepokalanej i objęła metropolie: gnieiźmnieńsko-poznańską, wsrszawską i wileńską. Przynależność osobową do jednej lub drugiej prawincji ustalono według daty profesji zakonnej: zakonnicy, którzy złożyli śluby proste do 31 grudnia 1920 r. mieli prawo opcji. Młodsi profesją weszli w skład prowincji zależnie od miejsca urodzenia. Przysługiwało im wszakże prawo zgłoszenia umotywowanych próśb o transfiliację. Wyjątek od stosowanej reguły zrobiono dla Niepokalanowa. Tutaj pozwolono zatrzymać, a w przyszłości przyjmować, zgłaszających się skądkolwiek.

6. Dzieje powojenne

          Po ciężkich próbach drugiej wojny światowej zakonnicy prowincji Matki Bożej Niepokalanej przesunęli zakres swej działalności z terenów wschodnich na tereny polskich Ziem Zachodnich. Początkowo jednak zamierzano skoncentrować działalność na wschodnich terenach dziśiejszej Polski oraz w Polsce centralnej. W zwiżzku z tym jestcze w 1945 r podjęto starania o odzyskanie dawnych domów francisrkańskich w Bełchatowie, Śremie, Obornikach, Szczebrzeszynie, Wyszogrodzie. Ostatecznie jednak odzyskano tylko klasztor wyszogrodzki. W 1945 r. przyjęto ponadto w Łodzi nową placówkę przy ulicy Rzgowskiej.
          Kedy myśl o powrocie do wyżej wymienionych klasztorów okazałą się nierealna, a zorientowano się w wielkiej potrzebie pracy zakonników na Ziemiach Odzyskanych, włączono się na wielką skalę w nurt organizacji życia kościelnego na Pomorzu i w dawnych Prusach Wschodnich.Przyjęto wówczas nowe placówki w nastepującym porządku chronologicznym: Gdańsk, Bledzew, Kwidzyn, Koszalin, Elbląg - św. Paweł, Sławno, Lębork, Ustka, Morąg, Prabuty, Susz, Darłowo, Kołobrzeg, Jonkowo, Elbląg - św. Wojciech, Nowy Dwór Gdański, Gardeja.
          Z wyjątkiem Gdańska i kościoła św. Pawła w Elblągu, wszędzie prowadzono parafie, obsługując na miejscu i w okolicy wiele kaplic i kościołów filialnych: Nowy Dwór 2, Morąg 3, Ustka i Prabuty po 4, Lębork 5, Bledzew 6, Kołobrzeg 7, Sławno 9,.Koszalin 14.
          Z racii gwałtownego przyrostu zadań i obowiązków oraz braku nowej kadry kapłanów postanowio zlikwidawać niektóre placówki. Na początku opuszczono placówki, niezgodne z zasadą "vitae cummunis": Gardeja, Jonkowo, Nowy Dwór Gdański, Bledzew z jego 6 filiami. W dalszej kolejności pożegnano Susz, a we wrześniu Morąg. Następnie opuszczono Prabuty i Ustkę. Z przyczyn niezależnych od prowincji pozostewiono parafię św. Wojciecha w Elblągu.
          Obsadzenie domów na Zachodzie, absorbujących liczny personel, uniemożliwiło powrót do tych fundacji, które prowincja straciła w latach rozabiorów.
          W 1957 r. zretygnowano z możliwości odzyskania prastarego obiektu franciszkańskiego z wieku XIII w Szczecinie.
          Na Tysiąclecie Chrztu Polski w maju 1966 r. przyjęto jednak poreformacki klasztor z parafią w Miedniewicach, a w 1971 odzyskano stary franciszkański zespół sakralny w Smardzewicach, gdzie Definitorium Generalne dnia 26 kwietnia 1974 roku wyraziło zgodę na otwarcie domu nowicjackiego.
          Nawiązując do tradycji niepokalanowskich zarówno w charakterze pracy jak i życia zakonnego przy końcu 1972 roku powołano do życia ośrodek w Santa Sewera we Włoszech.
          Dnia 3 lipca 1973 roku na mocy umowy zawartej z Kurią Diecezji we Włocławku przekazano tejze Kurii kościół i klasrtor w Nieszawie.
          W związku z potrzebą zwerbowania grup misyjnych i pewnych przesunięć personalnych w klasztorach wycofano się z Malechowa, Sławska, Bolechowa i Radosławia, filii domu w Sławnie. Po prawie trzydziestoleniej pracy opuszczono także kościoły i parafię w Stawnie.
          W roku 1974 założono samodzielną Kustodię Kanadyjską św. Maksymiliana Marii Kolbe.
          Jedną z cech franciszkanizmu jest zdobywanie innych dla Boga. Dlatego franciszkanie dzisiejsi oddają sie pracy misyjnej w Kustodii Generalnej w Zambii, w placówkach Misii św. Maksymiliana Kolbego w Brazylii, w Kenii, Tanzanii, Ekwadorze, Peru. Duszpasterzują również w ośrodkach polonijnych w Belgii. Turcji, RFN, Włoszech.
          Rosnąca liczba zakonników pozwoliła na utworzenie dnia 25 marca 1986 roku prowincji św. Maksymiliana Marii Kolbe z siedzibą w Gdańsku.


Powrót do "Franciszkańskiej Strony"
e-mail: [email protected]



Strona stworzona:      3 stycznia 1997
Strona poprawiona:  25 sierpnia 2000